ካብ ቴቤስ ክሳብ Limmat

እዚ ታሪኽ ኣብ ኣልፕስ ዘይኮነስ ኣብ ገምገም ኒል እዩ ዝጅምር። ኣብ ላዕላይ ግብጺ፣ ኣብቲ ኣብ ከባቢ ሎሚ ሉክሶር ዝበሃል ቦታ ዝርከብ ቴባይስ ዝተባህለ ምድሪ፣ ብመሰረት ትውፊት፣ እቶም ብስም ሰራዊት ቴቤስ ኣብ ታሪኽ ስዊዘርላንድ ዝኣተዉ ወተሃደራት ተመልሚሎም ይበሃል፦ ካብ ግብጺ ዝመጹ ክርስቲያን፣ ናይ ሎሚ ቅብጣውያን ኣሕዋት ብእምነት።

ኣስታት ኣብ 300 ዓመተ ምሕረት፣ ከምቲ ጳጳስ ኤውኬርዮስ ናይ ሊዮን ኣስታት 440 ዝጸሓፎ ጸብጻብ ዝነግሮ፣ እቲ ሰራዊት ኣብ ጥቓ Agaunum ኣብ ስንጭሮ ሮን፣ ማለት ሎሚ Saint-Maurice ኣብ Wallis፣ ሰፊሩ ነበረ። ንጉሰ ነገስት ማክሲምያኖስ ነቶም ወተሃደራት ኣብ መስዋእቲ ኣረሚን ኣብ ስደት ክርስቲያንን ክሳተፉ ኣዘዞም። ንሳቶም ኣበዩ። ንጉሰ ነገስት ካብ ነፍሲ ወከፍ ዓሰርተ ሓደ ከም ዝቕተል ገበረ፣ ኣብ መወዳእታ ድማ ንኹሎም ኣቕተሎም።

እዚ ብልክዕ ከምኡ ተፈጺሙ እንተኾይኑ፣ ኣብ መንጎ ተመራመርቲ ክርክር ኣሎ፤ ገለ ክፋላት እቲ ዛንታ ኣይሰማምዑን፣ ንኣብነት እቲ ዓቢ ቍጽሪ ወተሃደራት። ግናኸ ሰማእታት Agaunum ካብ 4ይ ክፍለ ዘመን ጀሚሮም ይኽበሩ ከም ዝነበሩ ርግጸኛ እዩ፦ ኣስታት 380 ጳጳስ ቴዎዱል ኣዕጽምቶም ረኺቡ ኣብ ጥቓ እቲ ከውሒ ኣብ ዝርከብ ቤተ ጸሎት መቓብር ከም ዝቐበሮም ይንገር፤ ከምዚ ዝኣመሰለ ጥንታዊ መዘከርታ ብኣርኪዮሎጂ ተረጋጊጹ እዩ።

መራሒኦም ንሓንቲ ምሉእ ከተማ ስሙ ሃባ፦ ሞሪስ፣ ኣብ Wallis ድማ Saint-Maurice ኮይኑ። ኤውኬርዮስ ምስኡ ኤክስፐርዮስን ካንዲዱስን፣ ከምኡ’ውን ነቲ ነባር ወተሃደር ቪክቶር ይጠቅስ።

ኣብ ጥቓ መቓብር ሰማእታት፣ ሲጊስሙንድ፣ ደሓር ንጉስ ቡርጉንዳውያን ዝኾነ፣ ብ515 ገዳም መስረተ። ኣብኡ ካብ ክርስቲያናዊ ምብራቕ ዝመጸ ልምዲ ኣእተወ፦ «laus perennis»፣ ማለት ዘይቋረጽ ውዳሴ። ብዙሓት ጉጅለታት መዘምራን መነኮሳት ብተራ ይትካኻኡ ነበሩ፣ ስለዚ ጸሎት ለይትን መዓልትን ፈጺሙ ኣይሰቕጠን።

እቲ ገዳም ንርእሱ ኣብ ምዕራብ ብዘይ ምቁራጽ ሰብ ዝነበሮ ዝጠንተ ገዳም ገይሩ ይርኢ፤ ካብ 515 ጀሚሩ ኣብዚ መዓልታዊ ጸሎት ይግበር። ብ2014ን 2015ን 1500 ዓመት ኢዮቤልዩ ኣብዒሉ። ኣብ መዝገብ ንዋያት ቤተ ክርስቲያኑ ክሳብ ሎሚ ናይ 12ይ ክፍለ ዘመን ሳጹናት ቅዱስ ኣጽሚ ቅዱስ ሞሪስን ቅዱስ ሲጊስሙንድን ይዕቀቡ።

ብመሰረት ትውፊት፣ ክልተ ኣሕዋት ካብቲ ሰራዊት ክሃድሙ ክኢሎም፦ ፊሊክስን ሓብቱ ረጉላን። ብ Glarus ኣቢሎም ክሳብ ሩባ Limmat ሃደሙ። ኣብ ዙሪክ ተታሒዞም፣ ተሳቕዮም፣ ርእሶም ድማ ተቘሪጹ። ብመሰረት ኣፈ ታሪኽ፣ ድሕሪኡ ርእሶም ኣልዒሎም ኣርብዓ ስጉምቲ ተጓዒዞም፣ ክሳብ እታ ክቕበሩላ ዝደለዩ ቦታ በጺሖም።

ነዚ ዛንታ ዝምስክር ዝጠንተ ጽሑፍ ናይ መወዳእታ 8ይ ክፍለ ዘመን ዛንታ ስምዕና እዩ። ኣብ ልዕሊ እቲ ዝኽበር መቓብር ኣብ 9ይ ክፍለ ዘመን Grossmünster ተሃንጸ፤ Fraumünster ከምኡ’ውን Wasserkirche’ውን ንኽብሮም ተሰሪሖም።

ኣብ 13ይ ክፍለ ዘመን ኤክስፐራንትዮስ ከም ሳልሳይ ቅዱስ ናይታ ከተማ ተወሰኸ። ካብኡ ንነጀው እቶም ሰለስተ ርእሶም ኣብ ኣእዳዎም ሒዞም ኣብ ማሕተማትን ሳንቲማትን ዙሪክ ይረኣዩ። ዝኽሮም ኣብ 11 መስከረም እዩ።

ንሰሜን፣ ኣብ ገምገም ሩባ Aare፣ Solothurn ብዛዕባ ካልኦት ክልተ ቴባውያን ትነግር፦ ኡርሱስን ቪክቶርን። ኤውኬርዮስ ባዕሉ፣ ንሳቶም’ውን ናይቲ ሰራዊት ከም ዝነበሩን ኣብ Solothurn ከም ዝተሰውኡን ይንገር ከም ዝነበረ ይጽሕፍ።

ክብሮም ኣብ Solothurn ካብ 5ይ ክፍለ ዘመን ጀሚሩ ብጽሑፍን ብእምንን ክረጋገጽ ይኽእል። ብመሰረት ዜናመዋዕል ፍረደጋር፣ ቡርጉንዳዊት ልእልቲ ሰደለውባ ኣስታት 500 ኣብ ጥቓ ጀነቫ ቤተ ክርስቲያን ቅዱስ ቪክቶር ኣሰሪሓ ኣዕጽምቲ ቪክቶር ናብኣ ኣምጺኣ፤ ኡርሱስ ግን ኣብ Solothurn ተረፈ። ካቴድራል St. Ursen ብስሙ እያ ትጽዋዕ፤ ካብ 1762 ክሳብ 1773 ተሃኒጻ፣ ካብ 1828 ጀሚራ ድማ ካቴድራል ሃገረ ስብከት Basel እያ። ዝኽሮም ኣብ 30 መስከረም እዩ።

ብመሰረት ትውፊት፣ ምስቶም ወተሃደራት ሓንቲ ካብ ቴባዊት ስድራቤት ዝመጸት መንእሰይ ጓል’ውን ናብ ምዕራብ መጺኣ፦ ቬሬና። ኣብ ሚላኖን Agaunumን መቓብራት ሰማእታት በጺሓ፣ ድሕሪኡ ኣብታ ሃገር ተረፈት። ንገለ እዋን ኣብ ጥቓ Solothurn ተገሊላ ነበረት፤ እቲ ኣብ Verenaschlucht ዘሎ በዓት ክሳብ ሎሚ የዘክራ።

ደሓር ናብ Zurzach ኣብ ገምገም ራይን ገዓዘት። ብመሰረት ኣፈ ታሪኽ፣ ኣብኡ ንሕሙማትን ድኻታትን ትኣሊ፣ ትሓጽቦምን ጸጉሮም ትምሽጦምን ነበረት። ስለዚ ኣብ ስእልታት ዕትሮን መመሸጢን ሒዛ ትረአ። ብመሰረት ትውፊት ኣብ Zurzach’ውን ዓሪፋ፣ ምናልባት ኣስታት ኣብ ማእከል 4ይ ክፍለ ዘመን።

እቲ ዝጠንተ ዛንታ ህይወታ ኣስታት 887 ኣብ ደሴት Reichenau ተጻሒፉ። ኣብ Zurzach ዝተገብረ ኲዕታ ኣብ ውሽጢ ሮማዊ ዕርዲ ቤተ ጥምቀት፣ ኣብ ጎኒ ሮማዊ መገዲ ድማ ናይ 5ይ ክፍለ ዘመን ቤተ ክርስቲያን መዘከርታ የርኢ፤ እዚ ኣሰር ጥንታዊ ክርስቲያናዊ ማሕበረሰብ እዩ። ሎሚ ኣብ ልዕሊ መቓብራ Verenamünster ይርከብ። ኣብ ምዕራብ ኣብ 1 መስከረም ትኽበር፣ ኣብ ቅብጣውያን ድማ ኣብ 4 ቶውት፣ መብዛሕትኡ ግዜ 14 መስከረም።

ንነዊሕ ግዜ ቬሬና ኣብ ግብጺ ዳርጋ ኣይትፍለጥን ነበረት። እዚ ቅብጣውያንን ስዊዘርላንዳውያንን ምስ ተራኸቡ ተቐየረ። ብቐውዒ 1986 ካብ Zurzach ዝመጸት ኤኩመኒካዊት ጉጅለ ቅዱስ ኣጽሚ ቅድስቲ ቬሬና ናብ ካይሮ ኣምጺኣ። ኣብ መዕርፎ ነፈርቲ ጳጳስ ኣቡነ ሰራፕዮን ተቐበልዋ፤ ንሳቶም ካብ 1982 ጀሚሮም ንቅብጣውያን ማሕበራት ምእመናን ኣብ ስዊዘርላንድ ይኣልዩ ነበሩ። ኣብ ምስ ፓፓ ሽኖዳ ሳልሳይ ዝተገብረ ርክብ ድማ እታ ጉጅለ ነቲ ቅዱስ ኣጽሚ ኣረከበት። ብ1994 ፓፓ ሽኖዳ ሳልሳይ ኣብ ካይሮ ብስም ቅዱስ ሞሪስን ቅድስቲ ቬሬናን ቤተ ክርስቲያን ቀደሱ።

ብ2004 ፓፓ ሽኖዳ ሳልሳይ ኣብ Meyrin ጥቓ ጀነቫ ነታ ቀዳመይቲ ቅብጣዊት ኦርቶዶክሳዊት ቤተ ክርስቲያን ስዊዘርላንድ ቀደሱ፣ ድሕሪኡ ድማ ንቅዱስ ኣጽሚ ቅዱስ ሞሪስን መሓዙቱን ንምኽባር ናብ Saint-Maurice በጽሑ። ብ2007 Zurzach ንሓዳስ ቤተ ክርስቲያን ኣብ ፖርት ሰዒድ ቅዱስ ኣጽሚ ቬሬና ሃበት፣ ካብ ፖርት ሰዒድ ድማ ቅብጣዊ ኣይኮን ቅድስቲ ቬሬና ናብ ገምገም ራይን መጸ። ብ2012 ገዳም Saint-Maurice ንሓንቲ ቤተ ክርስቲያን ኣብ ሉክሶር፣ ኣብ ማእከል ጥንታዊ ቴባይስ፣ ቅዱስ ኣጽሚ ቴባውያን ሰማእታት ኣረከበ።

ፓፓ ታውድሮስ ካልኣይ’ውን መጺኦም፦ ንVerenamünster ኣብ Zurzach በጺሖም፣ ብ2014 ድማ ንገዳም Saint-Maurice ኣብ ኢዮቤልዩኡ በጺሖም። ብ14 ግንቦት 2019 ኣብ Grafstal ቤተ ክርስቲያን ቅድስቲ ድንግል ማርያምን ቅድስቲ ቬሬናን ቀደሱ፤ እዛ ኣብ ጀርመንኛ ዝዛረብ ክፋል ስዊዘርላንድ ቀዳመይቲ ዝተቐደሰት ቅብጣዊት ቤተ ክርስቲያን እያ።

ቀዳሞት ቅብጣውያን ኣብ 1960ታት ናብ ስዊዘርላንድ መጺኦም፣ ብቐዳምነት መብዛሕትኦም ተማሃሮ ነበሩ፤ ብ1962 ኣብ ዙሪክ ቀዳሞት ኣኼባታቶም ኣካይዶም። ካብ ንኣሽቱ ጉጅለታት ማሕበራት ምእመናን ተፈጢረን፣ ሎሚ ኣብ መላእ ስዊዘርላንድ ብዙሓት ሚእታት ስድራቤታት ኣለዋ።

ብመዳይ ቤተ ክርስቲያን እታ ሃገር ኣብ ክልተ ትኽፈል፦ ማሕበራት ጀርመንኛ ዝዛረብ ክፋል ስዊዘርላንድ ናይ ሃገረ ስብከት ኦስትርያን ጀርመንኛ ዝዛረብ ስዊዘርላንድን እየን፣ ኣብ ትሕቲ ጳጳስ ኣቡነ ገብርኤል ኣብ ቪየና፤ ማሕበራት ፈረንሳይኛ ዝዛረብ ክፋል ስዊዘርላንድ ድማ ናይ ሃገረ ስብከት ፈረንሳይኛ ዝዛረብ ስዊዘርላንድን ደቡብ ፈረንሳን እየን፣ ኣብ ትሕቲ ጳጳስ ኣቡነ ሉቃስ ኣብ ጀነቫ። ብዙሓት ማሕበራት ኣብ ካቶሊካውያንን ሪፎርማውያንን ኣብያተ ክርስቲያናት ጋሻ እየን፤ ንሕና’ውን ኣብ ቢል፣ ኣብ ቤተ ክርስቲያን ቅድስቲ ማርያም (St. Maria)፣ ከምኡ ኢና።

ሎሚ ቅብጣውያን ናብ Saint-Maurice፣ ናብ Zurzach ወይ ናብ ገምገም Limmat ንግደት ክኸዱ ከለዉ፣ ጓኖት ቅዱሳን ኣይኮኑን ዝበጽሑ። ካብ ናይ ገዛእ ርእሶም ዓዲ ዝመጹ፣ ብመሰረት ትውፊት ቅድሚ ልዕሊ 1700 ዓመት ኣብዚ ንክርስቶስ ህይወቶም ዝሃቡ ኣሕዋት ብእምነት እዮም ዝበጽሑ። ኣብ ነፍሲ ወከፍ ኣብዚ እነብዕሎ መለኮታዊ ቅዳሴ፣ እዚ እምነት ህያው ኮይኑ ይቕጽል።